Uber Belgeleri’nde Türkiye: Zapsu, lobicilik faaliyetleri için 150 bin dolar istedi

ABD merkezli ulaşım şirketi Uber’in sızdırılan evraklarına nazaran, telefon uygulaması aracılığıyla taksi hizmeti veren şirket birçok ülkede ‘agresif lobi faaliyetleri’ yürüttü. Türkiye belgelerinde, devrin bakanları Ali Babacan, Mehmet Şimşek, AK Parti’nin kurucularından Cüneyd Zapsu ve eski büyükelçi Namık Tan’ın isimleri yer aldı

Dünya genelinde 72 ülkede faaliyet gösteren Uber, Türkiye pazarına Haziran 2014’te girdi. Şirket, araç şoförü sayısını 2017’de yaklaşık 3 bin, 2018’de ise 8 bin olarak açıklamıştı. Taksicilere nazaran ise o devir bu sayı 10 bini geçiyordu. Lisansı bulunmayan şirketin Türkiye’den kazandığı yüzde 20’lik komitenin vergisini ödemeye başlaması ise 2018’in son devrini buldu.

DW Türkçe’nin Memleketler arası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) ile birlikte yürüttüğü “The Uber Files” araştırmasına nazaran Uber, muvaffakiyet sağlamak için girdiği tüm ülkelerde emsal taktikler kullandı. Şirket, sızdırılan iç kayıtlarına nazaran teknolojiden yararlanarak agresif lobi faaliyetleri yürüterek ve maddeleri hiçe sayarak birkaç teknoloji uzmanı çalıştıran bir San Francisco teşebbüsünden global bir dev haline geldi.

ERDOĞAN’A YAKIN İSİMLER HEDEFLENDİ

DW Türkçe’nin incelediği kayıtlara nazaran, Uber’in Türkiye’de ruhsatsız araçlarla büyümesi taksicileri ayağa kaldırırken art planda lobi faaliyetleri sürüyordu. Uber, Türkiye’deki varlığını garantilemek için Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a yakın isimleri radarına aldı. Periyodun bakanları Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’in Erdoğan’ı ikna etmesi için harekete geçen şirket, birinci olarak AK Parti kurucularından olan ve bir danışmanlık firması bulunan Cüneyd Zapsu’ya ulaştı.

‘ERDOĞAN BU GÜNLERDE YABANCI ŞİRKETLERE KARŞI ÇOK AGRESİF’

Tüm dünyada eş vakitli olarak yayınlanan araştırmaya nazaran Uber, Türkiye piyasasına girmeden evvel karşılaşacağı yasal problemler ve engellenme riskinin farkındaydı. Türkiye’de lisans almayı garantilemek için Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a yakın isimler üzerinden lobi faaliyetleri yürüten şirket, böylelikle her türlü yasal düzenlemeyi rahatlıkla yaptırmayı amaçlıyordu. İncelenen evraklara nazaran, Uber Türkiye’ye girmeye hazırlanırken pazar araştırması yapan bir yönetici, “Önemli bir nokta şu ki, RTE (Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan) bu günlerde yabancı internet şirketlerine karşı çok agresif. Twitter ve Youtube’u vergi ödememekle suçluyor… O halde tüm bu (yaratıcı!) argümanlara karşı hazırlıklı olmalıyız” dedi.

Türkiye’de birinci olarak taksilerle işe başlayan Uber, taksi ruhsatı olmayan araç sahipleriyle müşterilerin karşılıklı hizmet alım satımına imkan sağlayacak peer-to-peer, yani şahıslar ortası iş modeli P2P’nin lansmanı için de maksatları ve riskleri belirlemeye başladı. Bu halde işleyen platformlar kullanıcıların birbirlerine mal ve hizmet alıp satmalarını sağlarken karşılığında da bir kurul alıyor.

‘KAMUOYUNU KAZANAMAYACAĞIMIZ ÇOK MİLLİYETÇİ BİR PAZAR’

Eylül 2014 tarihli toplantı notlarına nazaran şirket yöneticileri, Türkiye’de güçlü olan taksi lobisinin vereceği karşılık taksicilerin imajını olumsuz etkileyecek olsa da Uber’in “topla tüfekle saldırmak” yerine, daha ölçülü bir yanıt vermeleri gerektiğini belirttiler. Bir yönetici “Gerçek şu ki Türkiye, şoför ortaklarımız için şiddet riskine kayıtsız kalan büyük, makus Amerikan şirketi olarak kabul edilirsek, kamuoyunu kazanamayacağımız çok milliyetçi bir pazar” dedi.

‘CESUR KORSAN TAKSİLERE MUHTAÇLIĞIMIZ VAR’

Aynı toplantıda korsan taksilerle çalışma da gündeme geldi. Korsan taksicileri olağan iş ortakları olarak tanımlayan şirket yetkilileri, Türkiye’deki maddelere nazaran ticari ehliyeti olmayan ve taksi nakliyatı yapan şoförlerin yalnızca para cezası ile cezalandırıldığına dikkat çekti. Dokümanlara nazaran korsan taksicilerin sisteme kayıt olduğunda daha şeffaf hale geleceğini ve bunun onlar için sorun oluşturabileceğini söyleyen bir yöneticinin şöyle dedi: “Bu yüzden başlangıçta şoförleri bulmakta zorlanabiliriz, cesurlara muhtaçlığımız var ve cezaları ödeyeceğimizi garanti ediyoruz.”

Uber, Türkiye’de faaliyete geçtikten çabucak sonra bir lobi kitapçığı hazırlatarak stratejilerini de belirledi. Şirketin temel amaçlarından biri, “kilit iş ve siyasi paydaşları” belirleyerek lüks nakliyecilikte “daha düzgün bir” lisanslama planı için “yasa yapma sürecinin etkin bir oyuncusu olmak”tı.

‘TEKNOLOJİ MERKALISI BİREYLERLE BAĞLANTIYA GEÇİLECEK’

Ekim 2014’teki yazışmalarda Türkiye’den sorumlu bir yönetici, Uber’in P2P lansmanının Cumhurbaşkanı Erdoğan’a Twitter ve Youtube hadisesi üzere aktarılma riskine karşı, AK Parti kabinesinden “entelektüel ve teknoloji meraklısı kişilerle” irtibata geçeceklerini söyledi. Bu isimler devrin İktisattan Sorumlu Başbakan Yardımcısı Ali Babacan ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’ti. Yazışmalara nazaran Babacan, o tarihten evvel şirket kurucusu Travis Kalanick ile görüşmüş, Şimşek ise yakın vakitte Londra’da Uber’i destekleyen bir tweet atmıştı.

Toplantılarda “Amacımız, taksi lobisinden evvel bu iki kişinin Uber’i Erdoğan’a anlatmasını sağlamak” diyen Uber yöneticisi, periyodun İstanbul Büyükşehir Belediye Lideri Kadir Topbaş ile konuşmanın taksi lobisini harekete geçirebileceğinden Topbaş’tan evvel daha kıdemli beşerlerle irtibata geçmeyi deneyeceklerini söz etti.

ERDOĞAN’A ZAPSU ÜZERİNDEN ULAŞMAYA KARAR VERİLDİ

Şirket, Babacan ve Şimşek’e “AK Parti’nin kurucularından ve Erdoğan’ın yakın arkadaşı olan” Cuneyd Zapsu üzerinden ulaşmaya karar verdi. Öte yandan eski İçişleri Bakanı Abdülkadir Aksu’nun oğlu Murat Aksu’ya ilişkin bir hukuk ofisi olan ASC Hukuk ile de muhtemel bir yardım için irtibata geçeceklerini belirttiler.

Zapsu, 2001 ile 2008 yılları ortasında partinin merkez yürütme konseyi üyesiydi. Zapsu, Erdoğan’ın Başbakanlık periyodunda danışmanlığını üstlendi. 2008 yılına kadar AK Parti Merkez Karar Yürütme Heyeti’nde (MKYK) olan ve Genel Lider Erdoğan’ın Özel Asistanlığı ve Data Koordinatörlüğünü yapan Zapsu, 2008 yılında etkin siyasi misyonlarından istifa ederek kurduğu Cuneyd Zapsu Danışmanlık A.Ş. ile milletlerarası yatırım ve idare danışmanlığı hizmeti vermeye başladı.

ZAPSU, LOBİ FAALİYETLERİ İÇİN 150 BİN DOLAR İSTEDİ

Kayıtlara nazaran UBER yöneticileri İstanbul’da Zapsu ve şirket yetkilisi ile bir yemek gerçekleştirdi. Görüşmede Zapsu’nun şirketi, Uber’in Türkiye pazarında işlerini kolaylaştıracak kilit şahısları belirledi. Valilerden belediye liderlerine, taksi plakası sahiplerinden medya şirketlerinin liderleri ve içişleri, ulaştırma ve maliye bakanlarına yaklaşık 30 kişilik bir liste sunan Zapsu’nun şirket yöneticisi, bu şahısların kim oldukları ve şirketten duymak istedikleri iletinin ne olduğu konusunda Uber’e yardım edeceklerini belirtti. Ayrıyeten 2015 seçimlerinin öncesi ve sonrasında gerçek irtibat kanalları kurmaları için şirkete rehberlik edeceklerini söz etti. Görüşmenin akabinde Aralık 2014’te Zapsu’nun danışmanlık firması Uber’e bir muahede taslağı gönderdi. Taslağa nazaran Zapsu, üç aylık lobi faaliyeti için ayda 50 bin dolarlık fiyat talep ediyordu.

Üst seviye bir yönetici, “Fiyat çok yüksek lakin muhtemelen Türkiye’de nitekim büyümemizin tek yolu Cüneyd Zapsu üzere nüfuz sahibi birinin bizi kıymetli Türklerin radarına sokması” dedi. Lakin iki şirket fiyatta anlaşamayınca o periyot resmi bir muahede yapılmadı. Yazışmalarda Zapsu’nun Erdoğan’ın birinci periyodundan olduğu ve tesirini yitirdiğini lisana getiren şirket yöneticileri, kendisine son deva olarak başvurmayı düşünerek yeni alternatiflere yöneldi.

‘HÜKÜMETİN GÖZ YUMMASINI SAĞLAYABİLİR’

Şirket yöneticilerine nazaran Uber’in Türkiye’de yapacağı bir iş paydaşlığı da kanunların değiştirilmesine yardımcı olabilirdi.

Ocak 2015’teki bir yazışmada, Türkiye’den sorumlu bir yönetici, kurduğu ilişkilerin kendilerine iştirak için Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın imam hatip lisesinden arkadaşı Hasan Gürsoy’un sahibi olduğu Gürsoy İnşaat’ı tavsiye ettiğini söyledi. Şirketin yüklü olarak inşaat ve alışveriş merkezi işletmeciliği yaptığını ve ulaşıma yatırım yapmayı planladığını anlatan yönetici, “Özellikle özel jet kiralama. Hükümet ve Cumhurbaşkanı ile çok güzel kontakları var, nitekim bu şirket AK Parti periyodunda yükseldi. Temasımız aracılığıyla kendisine ulaştık ve çok ilgilendiler. Nitekim de bu adam hükümetin evvel Uber’e göz yummasına ve sonra da gerekli P2P düzenlemelerine gitmesine meydan verebilir. Onlarla bir muahede yaparsak, Zapsu’nun hizmetlerine muhtaçlık duymuyor olacağız” dedi.

Uber daha sonra iki şirketle daha stratejik yatırım görüşmesi yaptı. Şubat 2015’te ise periyodun Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ile görüşme gerçekleşti. Şimşek’le görüşmenin hangi lobici ya da ilişkiler aracılığıyla gerçekleştirildiği sızan dokümanlarda bilinmeyen kaldı. Şimşek’in bu görüşmesi kamuya açık kaynaklarda da yer almadı.

‘ŞİMŞEK, UBER’İN TÜRKİYE’DE FAALİYET GÖSTERMESİ KONUSUNDA ÇOK DESTEKLEYİCİ’

“Yenilikçilik ve şeffaflık yanlısı” olarak tanımladıkları Bakan Şimşek ile görüşmenin olumlu geçtiğinin belirtildiği şirket notlarında Şimşek’in, Uber’in Türkiye’de faaliyet göstermesi konusunda “çok destekleyici” olduğu tabir edildi. Şirket notlarında “Bizden gelir yönetimi ile görüşmemizi istedi. (Onlardan da Uber konusunda olumlu olmalarını talep etti.) Twitter yasasını incelememizi tembih etti. Uber, e-araç çağırma düzenlemeleri ve P2P hakkında Bakan’a bir teklif sunacak” denildi.

‘BABACAN’IN RASTGELE BİR KIYMETİ VAR MI?’

Dönemin İktisattan Sorumlu Başbakan Yardımcısı Ali Babacan’ın o devir Uber CEO’su olan Travis Kalanick ve şirket kurucusu Garrett Camp ile yemek yediği de Uber yöneticilerinin iç yazışmalarında ortaya çıktı. Üst seviye bir Uber yöneticisi, 30 Haziran 2016’da şirketin diğer bir üst yöneticisine yazdığı bir e-postada şöyle dedi: “Yemekte Türkiye eski Başbakan Yardımcısı’nın yanında oturuyorum. Yaklaşık üç yıl evvel Travis ve Garrett ile yemek yediğini söylüyor. Rastgele bir pahası var mı? Şayet öyleyse, ondan bizim için ne yapmasını isteyebilirim?”

Diğer yönetici, “Sanmıyorum ancak onunla sohbet etmeye kıymet. İktisattan sorumlu eski Başbakan Yardımcısıydı, lakin aldığımız bilgilere nazaran Erdoğan’ın gözünden düştü ve son kabine değişikliğinde diğer bir bakanlık misyonuna atanmadı” karşılığını verdi.

Uber, Türkiye’deki stratejik paydaşlık planını ise hayata geçiremedi. Eylül 2015’teki yazışmalarda firmaların birçoklarının Türkiye’deki gergin siyasi ortamdan ötürü ya da taksi kesimini etkilemek istemedikleri için bu alanda bir iştirake sıcak bakmadığı tabir edildi.

ESKİ BÜYÜKELÇİ TAN AYDA 35 BİN DOLAR ALDI

Bunun üzerine yazışmalarda, Türkiye’de lisans almak için rastgele bir legal yolun olmadığı, bu nedenle daha güçlü bir lobiciye muhtaçlık duyulduğu belirtildi. Uber’in Avrupa, Ortadoğu ve Afrika’dan (EMEA) sorumlu bir yöneticisi, “Birçok seçeneği tükettikten sonra, yasallaşma sürecinde bize dayanak olacak hakikat kişiyi bulamazsak, bunun Türkiye’deki tüm operasyonumuzu tekrar gözden geçirmemize neden olacağını hesaba katmak zorundayız” dedi.

Cüneyd Zapsu, Mehmet Şimşek ve Ali Babacan ile bir sonuca varamayan Uber, bu konuşmadan yaklaşık bir ay sonra, lobi faaliyetlerine devam etmek için kutuplaştırıcı bir siyasi figür olmadığını düşündükleri ABD eski büyükelçisi Namık Tan ve ortağı, periyodun Türk Amerikan İşadamları Derneği Lideri Ekim Alptekin ile anlaştı. Tan ve Alptekin’in birlikte çalıştığı NT Danışmanlık firmasıyla aylık 35 bin dolardan üç aylık bir mukavele imzalandı.

Uber yöneticileri, Ocak 2016’daki yazışmalarda, üç aylık müddet sonunda ilerleme kaydedildiği, ancak amaca ulaşmak için daha uzun vakte muhtaçlık olduğunu belirterek aylık ödenecek ölçüsü “20 bin dolar + bonuslar” olarak belirleyip şirketle bir yıllık mutabakat yapmayı önerdiler. Sızdırılan dokümanlarda bu kontratın imzalanıp imzalanmadığı yer almadı.

HÜRRİYET VE SABAH’A ŞİRKET HAKKINDA ‘POZİTİF HABERLER’ YAPTIRILDI

Uber, bu süreçte medya çalışmaları da yürütüyordu. İç yazışmalara nazaran teğe bir görüşmeler sonrası Hürriyet ve Sabah’ın ortalarında olduğu gazetelere şirket hakkında müspet haberler yaptırıldı. Ocak 2016’daki yazışmalarda “hükümete yakın gazeteci” olarak tanımladıkları Fatih Altaylı’nın da iki köşe yazısı kaleme aldığı belirtildi.

Gelinen noktada ise şirketin Türkiye’deki lobi faaliyetleri başarısız oldu. Kendi lehine yasal düzenlemelerin önünü açamayan Uber’e 16 Ekim 2019 tarihinde İstanbul 10. Asliye Ticaret Mahkemesi kararı ile erişim mahzuru getirildi. Şirketin, turizm nakliyatı yetki dokümanlı araçları taksi olarak çalıştırması maddelere muhalif bulundu. 2020’nin aralık sonunda ise İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi’nin kararına nazaran yalnızca sarı taksilerle çalışmak suretiyle Uber’e getirilen erişim mahzuru kaldırıldı. Lakin tüm bu lobi faaliyetleri içinde şirket, 2014 ile 2019 ortasında yasal statü kazanmadan Türkiye’de faaliyet göstererek büyümüş oldu.

İstanbul Taksiciler Esnaf Odası’nın eski lideri Yahya Uğur, DW Türkçe’ye şirketin mahkeme kararına kadar yasa dışı faaliyette bulunmasa da maddelerdeki boşluklardan faydalandığını, istinaf kararı sonrası ise yalnızca taksilerle çalışma koşulundan ötürü maddelerle uyumlu hale geldiğini söyledi. (HABER MERKEZİ)

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*